BREVE VISIÓN HISTÓRICA DE NARONTERRA SEGÚN DIVERSOS TRABALLOS DO HISTORIADOR NARONÉS ANDRÉS PENA.

1º PREHISTORIA. NEOLÍTICO

Aínda que os estudios de antropoloxía biolóxica da universidade de Santiago sinalan o autoctonismo da poboación galega con máis de 40.000 anos de antigüedad hai que agardar ó Neolítico para ter noticias de esta población. Da etapa final deste periodo (4000-2000 a. C.) conserva o Concello de Narón unha espléndida representación das construccións funerarias (túmulos) de carácter monumental chamados moimentos ou mámoas. Entre as maiores de Galicia, unha gran mámoa do Monte de Nenos (en Montiños da Moura Sedes), aparentemente sobreponse a outras de menores dimensións.

Moitos destos túmulos sirven de marcos divisorios internos entre as feligresías do noso Concello, e deslindan tamén ó Concello de Narón dos limítrofes de Valdoviño, San Sadurniño e Ferrol.

No Neolítico Atlántico entre o VII e o III milenio a.C. producese probablemente a sedentarización da Terra de Trasancos, e a creación das primeiras institucións indoeuropeas, co marco común dunha lingua europea indiferenciada. A Terra de Trasancos será unha das primeiras poboacións creadoras e portadoras desta lingua Antiguoeuropea ou Alteuropäische (de Krahe/ Monteagudo) cuia huella estará presente aínda en la hidronimia (río Xuvia, río Belelle) e se recoñece sobre todo no nome da nosa comarca: Terra de Trasancos-procede probablemente da raíz do ae. *Trs. = "quemar", "tostar", lat. torreo, "facer rozas para cultivar"-, que chegará a ser na Edad do Hierro unha das unidades políticas territoriais ou principados celtas chamadas "trebas" ou "terras" nas que se organizan, por vez primeira, estas sociedades "caballerescas" que poderíamos denominar protofeudales.

Así no Neolítico, con una etimoloxía alusiva a su vocación agrícola nace a Terra de Trasancos, como unidade social e política de base territorial. A este período corresponden probablemente ciertos relatos conservados en Narón relacionados con vellos mitos da creación estudiados polo gran etnógrafo galego Fernando Alonso Romero "unha anciana constructora de megalitos" á que se atribue a chamada Pena Molexa; e folclore do Ciclo de Valverde que fala de poboacións afundidas ou asulagadas, no Marco de Portonovo, Sedes, que divide os Concellos de Narón, Valdoviño e San Sadurniño, con huellas del pie divino chamadas técnicamente plantae pedum. O rexistro arqueolóxico do Concello de Narón (estudiados por A. Pena Graña e os seus colaboradores do Grupo de Arqueoloxía da Terra de Trasancos, I. Garcia Novás. A. López Fernandez) sinala a presencia dunha serie de mámoas, túmulos sin cámara -de gran interese para demostra-la inutilidad das liñas interpretativas da chamada "Arqueoloxía Espacial" polas baixas cotas que presentan de 30 a 80 mts. sobre o nivel do mar- conservadas pola súa utilización, posterior, como marcos. Dividen estos túmulos Leixa e S. Mateu, e San Mateu del Val, así como os concellos de Narón e Valdoviño.