BREVE VISIÓN HISTÓRICA DE NARONTERRA SEGÚN DIVERSOS TRABALLOS DO HISTORIADOR NARONÉS ANDRÉS PENA.

10º EDAD MODERNA: SIGLOS XVI-XVIII

No século XVI, vinculadas a unha serie de casas tradicionais, en torno ás feligresías do noso concello formanse unha serie de Cotos e xurisdiccións de novo cuño.

Xurisdicción de D. Antonio de Castro Castro con 30 veciños era cabeza do coto chamado de Trasancos (tomando o nome da vella terra á que pertencen os concellos de Ferrol, Narón, Neda, Valdoviño e San Sadurniño) que comprendía Lago, Sequeiro, Valdetires, Meirás, Taraza, Aviño e Atios.

Dependía da Villa de Ferrol á sazón do IV conde de Lemos e marqueses de Sarria don Pedro Ruiz de Castro e Andrade e doña Leonor da Cueva e Girón a feligresía de S. Xiao de Narón que contaba á sazón con 29 veciños.

O único Coto de San Mateo de Trasancos dividíase en tres señoríos, se lo repartían o marqués de Sarria que contaba con 15 vasallos, Juan de Piñeiro con 12 vasallos, y María de Andrade con 15 vasallos.

O Val en cambio, unha única parroquia estaba dividida en catro señoríos, cada un un coto xurisdiccional: o coto do Conde de Lemos, o de Juan Pita de Veiga, o de Isabel de Lago e o de Juan Freire de Andrade.

Todo o poboado coto de Pedroso, que comprendía catro parroquias: Pedroso con 54 veciños, Sedes con 60, Sta. Mariña do Monte con 41 e o robos se veríon o pouco despoxados das suas terras por esta hidalguía.

Agora xa non obtendrían terras por contrato foral na Terra de Trasancos os campesinos xa que esta tomaríase por un arriendo curto de 6 ou 8 anos, sistema este que durante a Idade Moderna como unha peste extendería a precariedade e a miseria por todala comarca. Con todo nalgunhas feligresías (O Val) os pequenos propietarios manteñense aínda.

Tras douscentos anos de invernizo, a mediados do século XVIII as feligresías que hoxe conforman o Concello de Narón e o mosteiro de Xuvia recobraron no contexto da comarca un vello vigor e desenrolan un papel moi activo económico e cultural.

No mosteiro de S. Martiño de Xuvia, aproveitando a creación da poboación ferrolana da Magdalena en boa medida sobre terras do priorato, unha serie de priores ilustrados de valía excepcional comezaron a aforar de novo, esta vez solares destinados á construcción das novas vivendas -feiro este excepcional dada a xeneralización mencionada do arriendo corto nos contratos agrícolas- a particulares, logrando deste modo en virtude do laudemio (unha cláusula que grava cun dez por cento a transmisión dun ben aforado cos perfectos -é dicir o solar e a casa feita nel-), en poucas transmisións, facerse co valor do construido e incluso sobrepasalo varias veces.

Así fixo tamén unha fortuna co barrio de Esteiro D. José María Bermúdez de Mandiá, Pardiñas e Villar de Francos, Sr. de Xuvia, Caranza, Santa Icía, do pazo da Casa do Monte, un dos maiores terratenentes de Trasancos -xunto ó Conde de Lemos e Andrade- aforando solares.

Fray Felipe Colmenero prior de Xuvia e o Sr. Bermúdez, sr. xurisdiccional do coto xurisdiccional do mesmo nome, foron dous homes excepcionais ambos aínda que nunca chegaron a entenderse e durante longo tempo pleitearon entre sí. A fray Felipe Colmenero lle debemos duas obras históricas que deron gran fama ó noso priorato e contribuíron á divulgación do seu pasado, "Xuvia" e "Discurso Histórico", son estos os primeiros estudios da Terra de Trasancos factográficos, é dicir baseados na lectura directa das fontes, que se coñecen.

Sabemos que o Sr. Bermúdez de Mandiá, por ter este a costume de especificar nos contratos de arriendo da súa casa os cultivos ós que deben ser destinadas as leiras arrendadas, que é un dos primeiros que introduce nelas, a fins do s. XVIII, a patata americana.

Por este tempo varios franceses, afincados en Xuvia e Ferrol, Lestache, Lembeye, Bucan, Beujardin, Dufoire, aproveitando a coyuntura económica ( a instalación dos Reais Arsenales de Esteiro en terras que foran do mosteiro de Pedroso entre 1751 e 1770) e a forte demanda de pan das novas poboacións da Magdalena e Esteiro (a crise de subsistencia da década de 1780) crearon en varias feligresías do Concello de Narón unha rede de complexos fabriles industriais principalmente para a obtención de diferentes tipos de fariñas, pero tamén para, molendo trapos, obter pasta para a súa fábrica de papel de estraza e común, e para triturar pedra que eran usadas como abrasivo nas súas fábricas de curtidos. Todo esto xunto coa infraestructura necesaria ("tres embarcacións de exorbitante valor") para o transporte de grano dende os portos de Santander, Báltico (Prusia e Rusia), Arxentina, Estados Unidos (Philadelfia) e Canadá.

Á importancia destos molinos "de nova invención" inmerxidos no contexto dunha verdadeira revolución industrial, engádese o feito de que coa súa maquinaria e almacenes algúns de eles conservanse aínda en Narón en estado de uso.

O valor medio de so un de eles "un millón dez mil reais, nos que non se incluían outros varios e distintos edificios" e a enorme capacidade de molturación para a época: 70.000 fanegas de trigo anuais, ilustran a magnitude desta industria.

Catro molinos na Xuvia de Narón, o maior molino de mareas galego no estuario de Ponte, onde antes houbera unhas aceas desaparecidas no século XVII -único que foi Real Fábrica- conservase aínda coa máquina en bo estado; os formais de dous molinos de vento e os seus edificios anexos (S. Mateo e Xuvia); o explendido molino de cubeta e turbina dos Amenadás, que continúa molendo hoxe en día, e outros restos, o molino de Polaina, Gradaille, etc., configuran a paisaxe dun inmobiliario arqueolóxico industrial ó que habería que engadir as mencionadas fábricas (de iniciativa local) de curtidos e pedra de finais do século XVIII.