BREVE VISIÓN HISTÓRICA DE NARONTERRA SEGÚN DIVERSOS TRABALLOS DO HISTORIADOR NARONÉS ANDRÉS PENA.

3º DOMINACIÓN ROMANA

Como sucede en toda a Europa Celta, os castros tanto na Edad de Hierro como na dominación romana estiveron en manos de casas ( domi ) ou clanes nobiliares ó frente de señores ( domini ) que exercían a xurisdicción ( dominium ) sobre un amplio espacio demarcado (territorio segmentado autárquico ou xurisdiccional) en torno a dichos castros. Na Terra de Trasancos coñecemos polo menos 58 asentamentos deste tipo, 13 de eles estiveron repartidos polas feligresias do Concello de Narón, que conserva 9 na actualidade, entre os que destacan: Eiravedra (Sedes), o castro máis hermoso e máis visible do Concello; o castro de Vilasuso (O Val) en un contexto rico en folclore, e o castro de Pereiruga, prominente e esgrevio sobre o valle de Pedroso, como se desprende da configuración das súas defensas un dos máis arcaicos castros de Trasancos; e os impresionantes restos do triple sistema defensivo do castro do Couto (Petouzal) que ilustran explendidamente no noso concello este periodo da Edad do Hierro.

Restos tempranos do contacto co mundo romano constituyenos os trozos de vasijas de paredes finas do "cuncheiro" de Lóngaras (A Gándara), datadas entre os séculos I a.C. e I d.C. que parecen sinalar o final dunha etapa de larga relación comercial co Mediterraneo no que os intermediarios gaditanos foron protagonistas por moito tempo.

Si bien durante a dominación romana non se creou ningún centro urbán en Trasancos, aparece xunto ó habitat castreño unha nova forma de ocupación do territorio nos momentos finais do Baixo Imperio: a Villa, fora do recinto fortificado en torno ós valles e tierras fértiles.

Tratase duns tipos de pazo, en realidade dous tipos de pazos e ben distintos na súa apariencia dos anteriores modelos de asentamento castreños, pero ó mesmo tempo desempeñan as mesmas funcións económicas e político administrativas que antes desempeñaban os castros, reciben os dous novos centros administrativos o nome de "villae", ambos ocupan e heredan o mesmo espacio que antes tiña o castro, son pois pequenas xurisdiccións ó frente dun provincial, non un provinciano, ou dun noble local, e ó mesmo tempo tamén son centros receptores de rentas dos campesinos que no interior da villa traballan as terras do señor.

As Villae ou pazos do Baixo Imperio teñen dous formas arquitectónicas de expresarse. No primeiro caso dos que temos indicios en Quintá (O Val) e a Hermida (Pedroso) tratase duns verdadeiros pazos feitos ó estilo romano, contaban con todolos adiantos da tecnoloxía romana: calefacción, patios porticados, tullas, etc.; mentras que continuándose a tradición constructiva indígena no segundo modelo de edificios chamados villae estos non perdian o carácter de castronelas, castros diminutos ou pequenas granxas defendidas dos señores do lugar dos que posiblemente podamos ter un exemplo en O Val frente á Pena Lopesa.