BREVE VISIÓN HISTÓRICA DE NARONTERRA SEGÚN DIVERSOS TRABALLOS DO HISTORIADOR NARONÉS ANDRÉS PENA.

4º ALTA EDAD MEDIA

O habitat en castros, dexaría paso a novas formas de ocupación na Terra de Trasancos, pouco a pouco coincidindo coa invasión sueva, conforman dentro da villa ou aldea altomedieval un mosaico de claros no medio das fragas e de campesinos de cara ciscada que gañan espacio ó bosque mediante rozas, o "lugar", locus ou a "aldea" vicus habitada polos vicani (= Os Vicás ).

Coa reforma de San Martiño de Dumio, as efímeras diócesis (priscilianistas) desaparecen de Galicia. A Terra de Trasancos como arciprestazgo rural, adscribese agora a unha sede episcopal, tradicionalmente coñecida como Vallibriense ou Mindoniense, a que, entre outros pertencen os arciprestazgos de Trasancos, de Labacengos e de Arrós. Mondoñedo será herdeira da vella sede de Maeloc, obispo dos britóns, que fuxindo das invasións anglosaxonas ocuparan unha franxa costeira dende Trasancos a Ribadeo chamada Britonia.

O Mosteiro de S. Martiño de Xuvia (olim de sempre sacrato) Considerábase de antiquisimo orixen xa no século X, descoñeceéndose a data da súa fundación como sabemos por un diploma do a&no 977 que inaugura en Trasancos a espléndida colección diplomática na entonces abadía, logo priorato de Cunegoo (Cluny) de. A esta fonte documental do mosteiro de Xuvia, a máis completa dun mosteiro cluniacense de España, temos que añadir la de otro monasterio a partir de 1.111 (fecha de la fundación por D. Munia Froilaz, irmá do Conde de Galicia D. Pedro Froilaz, monxa xunto á sua irmá Visclávara en Xuvia) baixo a advocación de S. Salvador: O Mosteiro de Pedroso.

No ano 844, un noble chamado D. Arximiro, ordenado duque polo príncipe Ramiro, loitará na compaña de - xa feito rey como Ramiro II-este contra unha gran expedición vikinga de ocupación que con base na Terra de Faro (proximidades da Coruña) devastaba as Rías Altas. Os duques e condes de Ramiro incendiaron gran cantidade de naves ós invasores que na súa precipitada fuga diezmados por unha tempestad, aínda tivieron forza para saquear Lisboa e Sevilla, feito que destaca a magnitude da única invasión que afectou á Terra de Trasancos, aínda que Galicia sufriría varias oleadas de piratas vikingos máis.