BREVE VISIÓN HISTÓRICA DE NARONTERRA SEGÚN DIVERSOS TRABALLOS DO HISTORIADOR NARONÉS ANDRÉS PENA.

8º SIGLOS XIV y XV

Diversas concesiones reais favorecen estas actividades no seno dun Territorio de realengo. Así ó que trala destacada participación trasanquesa na Batalla do "Salado" (1340), Afonso XI otorgaría extensos privilexios ás villas, cotos e xurisdiccións destas tierra, por ello se consideraban fidalgos os campesinos de Pedroso e outros cotos trasanqueses e tamén por este motivo obtendrían logo moitos dos seus habitantes cédula de Hidalguia na Idade Moderna. É este o momento de auxe da Casa dos Lago baixo cuio mando participarían os pedrosanos na batalla do "Salado", casa esta procedente probablemente de O Val, Narón parroquia a que están ligados por unha tradición conservada na Pena Lopesa ou Pena de D. Lopo de Lago, segundo a que este noble matou por celos a sua muller e foi abaixado, é esta o parecer tradición máis antiga que a tardía trasposición do Ciclo Artúrico presente en Cedeira.

No contexto da guerra fratricida do Rey D. Pedro e o bastardo Enrique no que a villa de Ferrol xugó un papel fundamental, un mal intencionado pacto do ano 1368, diabólico, entre o bispo de Mondoñedo e Fernán Pérez de Andrade, facía peligrar a condición de realengo gañada no Salad e rompería o cabo o equilibrio entre as casas dos cabaleiros trasanqueses, estreitamente emparentados entre sí mais non por iso ben avenidos. Escindidos os Andrade durante o conflicto en dous bandos: o Petrista ou legalista do Alcalde de Ferrol e "Mestre" no exilio da Orden de Cristo de Portugal don Nuño Freire e a facción Henrriquista ou rexida, representada polo irmán do alcalde de Ferrol Fernán Pérez de Andrade ou Bó.

Para os habitantes e a nobleza comercial da Terra de Trasancos o triunfo no 1371 da rama traidora dos Andrade supón unha traxedia. Algúns linaxes como os Esquío, os Mandiá ou os Tenrreiro sobreviven, outros, cuia economía e poder político dependía da boa relación cos mosteiros de Xuvia e Pedroso e co control directo dos reximientos de Ferrol e Neda, como sucedía tamén cos demáis linaxes, serán "abaixados" pola rama felona da Casa de Andradre como foi seguramente o caso dos Lago e os Piñeiro, do partido "petrista". Lonxe de desaparecer este partido "petrista" laterá escondido agardando mellores tempos.

Fomentada dende o mosteiro de Xuvia e apoiada sen dúbida polo Rei Juan II de Castilla a oportunidade lles chega ós abaixados cando traizoado polo duque de Arjona e Nuño de Andrade O Mao este rei para vengarse deste último, lle quita o señorío das villas de Ferrol e Neda, as suas villas polas mercedes enriqueñas, e lles confirma a estas e ós cotos da Terra de Trasancos pretéritos privilexios deixando a Nuño Freire na ilegalidade e desamparo. Estas circunstancias dan pé á primeira Revolta Irmandiña do ano1431. Foi esta unha rebelión xusta, promovida pola fidalguía, os coutos monásticos e un campesinado con carta de fidalguía, enrriquecidos todos polo tráfico marítimo e asfixiados polo réximen de behetrias instalado polos Andrade sobre os coutos con impostos. Instigada polo Rei na sombra, a Primeira Revolta Irmandiña, baseábase no respeto ós privilexios pretéritos, liberdades, franquezas e exencións das villas de Ferrol e Neda, e os diversos cotos e xurisdiccións de Trasancos, de novo validados por D Juan II. A rebelión culmina a larga resistencia activa por parte dos campesinos, contra o intento refeudalizador dun sector dos cabaleiros.